Bước sang năm 2026, ô nhiễm không khí không còn là lời cảnh báo xa vời mà đã trở thành một cuộc khủng hoảng sức khỏe toàn cầu. Được ví như “kẻ sát nhân thầm lặng”, tình trạng này đang âm thầm ảnh hưởng đến sức khỏe của hàng tỷ người mỗi ngày. Vậy thực trạng ô nhiễm không khí trên thế giới hiện nay đang ở mức độ nào? Cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây.
Tình hình ô nhiễm không khí toàn cầu 2025 – 2026
Ô nhiễm không khí là sự thay đổi trong thành phần không khí do sự xuất hiện của các chất lạ (khói, bụi, khí độc), gây hại cho con người và hệ sinh thái. Các số liệu mới công bố cho thấy mức độ ô nhiễm đã chạm ngưỡng báo động trên diện rộng. WHO cho biết hiện có tới 99% dân số thế giới đang hít thở bầu không khí vượt ngưỡng an toàn.
Báo cáo World Air Quality Report 2025 của IQAir cũng cho thấy chỉ khoảng 14% số thành phố toàn cầu đạt chuẩn PM2.5 theo khuyến nghị WHO. Ở nhiều khu vực, nồng độ bụi mịn trung bình năm cao gấp 10-15 lần mức khuyến nghị, một số đô thị vượt ngưỡng hơn 20 lần.
Thực trạng ô nhiễm không khí hiện diện trên phạm vi toàn cầu
Theo IQAIR, khu vực Nam Á và Đông Nam Á tiếp tục là những “điểm nóng” ô nhiễm của thế giới. Các quốc gia như Ấn Độ, Pakistan thường xuyên nằm trong nhóm có nồng độ bụi mịn cao nhất toàn cầu, trong khi Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam vẫn đối mặt với tình trạng AQI tăng mạnh tại các đô thị lớn. Tại Trung Quốc dù đã có những cải thiện nhất định nhờ chính sách kiểm soát khí thải, nhiều siêu đô thị vẫn chịu ảnh hưởng của bụi mịn và khí thải công nghiệp bị giữ lại trong tầng không khí thấp.
Đây cũng là lời cảnh báo rõ ràng rằng chất lượng không khí không còn là câu chuyện của riêng môi trường, mà đã trở thành vấn đề sống còn đối với sức khỏe và chất lượng sống của con người.
Nguyên nhân chính dẫn đến ô nhiễm không khí
Theo WHO, nguyên nhân chính dẫn đến ô nhiễm không khí bao gồm giao thông, công nghiệp, sản xuất điện, đốt rác, nông nghiệp và cả sinh hoạt gia đình.
Hoạt động công nghiệp và sản xuất năng lượng
Hoạt động công nghiệp và sản xuất điện năng vẫn là nguồn gây ô nhiễm quy mô lớn. Các nhà máy nhiệt điện than, khu công nghiệp nặng, xi măng, thép, hóa chất hay lọc dầu liên tục phát thải SO₂, NOx và bụi mịn vào khí quyển. Ở nhiều nơi, khí thải chưa được xử lý đạt chuẩn trước khi xả ra môi trường, khiến nồng độ bụi PM2.5 tăng cao và hình thành lớp khói mờ bao phủ khu vực dân cư lân cận. Đây cũng là lý do các thành phố tập trung nhiều khu công nghiệp thường có chất lượng không khí thấp hơn mức an toàn.
Nguồn bụi rất lớn đến từ hoạt động công nghiệp gây nên vấn đề ô nhiễm không khí
Đốt rác, nông nghiệp và xử lý chất thải
Một nguyên nhân rất phổ biến tại Việt Nam và nhiều nước châu Á là hoạt động đốt rác, đốt rơm rạ và xử lý chất thải chưa hiệu quả. Sau mỗi vụ mùa, việc đốt phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời tạo ra lượng lớn khói bụi, khí CO₂ và bụi mịn. Ngoài ra, các bãi chôn lấp, lò đốt rác hoặc khí thải từ chăn nuôi, phân bón cũng góp phần làm tăng amoniac và metan trong không khí. Đây là nhóm nguyên nhân thường gây ô nhiễm theo mùa, đặc biệt rõ rệt ở khu vực ven đô và nông thôn.
Hoạt động giao thông vận tải
Tại các đô thị lớn, giao thông vận tải là một trong những nguồn phát thải trực tiếp lớn nhất. Lượng xe máy, ô tô cá nhân, xe tải và phương tiện vận chuyển hàng hóa tăng nhanh, đặc biệt tại các nước đang phát triển, đã tạo ra lượng lớn khí CO, NOx và các hạt bồ hóng siêu mịn.
Tốc độ gia tăng phương tiện giao thông cũng là 1 trong những nguyên nhân gây nên ô nhiễm không khí
Biến đổi khí hậu
Biến đổi khí hậu là nguyên nhân gián tiếp nhưng ngày càng nghiêm trọng đối với chất lượng không khí. Cháy rừng quy mô lớn tại Úc, Bắc Mỹ và nhiều khu vực khác phát tán hàng triệu tấn tro bụi vào khí quyển. Bên cạnh đó, hiện tượng nghịch nhiệt, ít gió hoặc độ ẩm cao khiến các chất ô nhiễm bị giữ lại sát mặt đất, làm AQI tăng mạnh theo mùa.
Ô nhiễm từ sinh hoạt và không khí trong nhà
Không khí trong nhà cũng là một yếu tố đáng lo ngại dẫn đến việc ô nhiễm. Khói bếp từ than, củi, bếp gas kém thông thoáng, khói nhang, nến thơm, máy lạnh lâu ngày không vệ sinh hoặc hóa chất tẩy rửa đều có thể làm giảm chất lượng không khí.
Tác động của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe con người
Ô nhiễm không khí đang là một trong những yếu tố rủi ro sức khỏe hàng đầu trên toàn cầu. Theo State of Global Air 2024 được IQAir trích dẫn, tình trạng này liên quan đến 8.1 triệu ca tử vong sớm trên thế giới. Cả phơi nhiễm ngắn hạn lẫn dài hạn với không khí ô nhiễm đều có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp, bệnh tim và nhiều vấn đề sức khỏe mãn tính.
Ô nhiễm không khí gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe nhất là phụ nữ mang thai, trẻ em, người lớn tuổi hoặc người có bệnh nền
Trong số các tác nhân gây hại, bụi mịn PM2.5 được xem là nguy hiểm nhất vì kích thước siêu nhỏ, có thể đi sâu vào phế nang và thẩm thấu vào máu, từ đó gây tổn thương lâu dài cho phổi và hệ tim mạch. Trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và những người có bệnh nền là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. WHO cho biết có tới 93% trẻ em dưới 15 tuổi trên thế giới đang phải hít thở bầu không khí ô nhiễm.
Tại Việt Nam, WHO ghi nhận hơn 60.000 ca tử vong mỗi năm có liên quan đến ô nhiễm không khí, chủ yếu do bệnh tim, đột quỵ, COPD, viêm phổi và ung thư phổi.
Khuyến nghị của WHO về chất lượng không khí
Để bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước thực trạng ô nhiễm ngày càng nghiêm trọng, WHO đã ban hành bộ hướng dẫn toàn cầu về chất lượng không khí với các ngưỡng an toàn dành cho những chất ô nhiễm nguy hiểm nhất như PM2.5, PM10, ozone (O₃), nitrogen dioxide (NO₂), sulfur dioxide (SO₂) và carbon monoxide (CO). Theo bộ guideline được WHO cập nhật năm 2021, nồng độ PM2.5 trung bình năm không nên vượt quá 5 µg/m³, trong khi mức trung bình 24 giờ nên duy trì dưới 15 µg/m³ để giảm thiểu rủi ro cho sức khỏe.
WHO đã ban hành bộ hướng dẫn toàn cầu về chất lượng không khí với các ngưỡng an toàn
Bên cạnh tiêu chuẩn PM2.5, các chỉ số AQI cũng cần được xây dựng dựa trên hệ thống đo lường minh bạch và dễ tiếp cận để người dân có thể theo dõi chất lượng không khí theo thời gian thực. WHO khuyến khích các quốc gia mở rộng mạng lưới trạm quan trắc, chuẩn hóa phương pháp đo và công bố dữ liệu rõ ràng nhằm hỗ trợ cảnh báo sớm cho cộng đồng, đồng thời tạo cơ sở khoa học cho các chính sách môi trường dài hạn. Đến năm 2025, WHO tiếp tục mở rộng cơ sở dữ liệu tiêu chuẩn chất lượng không khí toàn cầu, thúc đẩy các nước áp dụng ngưỡng an toàn chặt chẽ hơn.
Song song với đó là việc giảm phát thải carbon, thúc đẩy giao thông xanh và chuyển đổi sang năng lượng sạch, nhằm cải thiện chất lượng không khí trong dài hạn và hạn chế biến đổi khí hậu.
Một số biện pháp bảo vệ sức khỏe trước tình trạng báo động
Trước tình trạng chất lượng không khí liên tục ở mức kém và bụi mịn PM2.5 gia tăng tại nhiều thành phố lớn thì việc chủ động bảo vệ sức khỏe mỗi ngày là cần thiết. Dưới đây là những biện pháp mà mỗi gia đình có thể áp dụng ngay:
- Kiểm tra chất lượng không khí qua ứng dụng IQAir hoặc hệ thống quan trắc địa phương để chủ động sắp xếp lịch trình sinh hoạt, hạn chế ra ngoài vào thời điểm AQI ở mức xấu.
- Đeo khẩu trang khi ra ngoài, ưu tiên loại có có khả năng lọc bụi mịn như N95, KN95 hoặc KF94.
- Vào những ngày AQI ở mức đỏ hoặc tím, nên giảm các hoạt động thể dục ngoài trời, chạy bộ hoặc vui chơi lâu tại khu vực nhiều xe cộ để tránh tăng mức phơi nhiễm bụi mịn.
- Giữ không gian sống sạch và thông thoáng như đóng cửa vào giờ cao điểm giao thông hoặc khi chỉ số bụi ngoài trời tăng mạnh, vệ sinh sàn nhà, rèm cửa, máy lạnh định kỳ để hạn chế bụi tích tụ trong nhà.
- Sử dụng máy lọc không khí có màng HEPA giúp giảm bụi mịn PM2.5, kết hợp thêm một số loại cây hút khí độc để cải thiện chất lượng không khí.
- Tăng cường sức đề kháng cho cơ thể với chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây chứa vitamin C, uống đủ nước và ngủ đúng giờ để hỗ trợ hệ hô hấp, giảm nguy cơ kích ứng khi tiếp xúc với không khí ô nhiễm.
- Hạn chế đốt rác, không hút thuốc trong nhà, ưu tiên phương tiện công cộng hoặc xe điện khi có thể.
Trước thực trạng ô nhiễm không khí trên thế giới, hãy chủ động bảo vệ sức khỏe mỗi ngày
Thực trạng ô nhiễm không khí trên thế giới đang cho thấy mức độ báo động đỏ khi phần lớn dân số toàn cầu vẫn phải sống trong môi trường vượt ngưỡng an toàn. Trong bối cảnh đó, việc chủ động theo dõi chất lượng không khí, bảo vệ hệ hô hấp mỗi ngày và giảm phát thải trong sinh hoạt chính là những hành động thiết thực nhất để giảm thiểu rủi ro cho bản thân và gia đình.
