Ô nhiễm không khí tại Việt Nam đang trở thành một trong những vấn đề môi trường đáng báo động nhất trong những năm gần đây. Bước sang 2026, tình trạng bụi mịn bao phủ các đô thị lớn như Hà Nội, Thái Nguyên, Hải Phòng, TP.HCM… vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, thậm chí nhiều thời điểm còn lọt top những thành phố ô nhiễm nhất thế giới. Vậy nguyên nhân ô nhiễm không khí ở Việt Nam đến từ đâu, đâu là những “thủ phạm” chính khiến chỉ số AQI liên tục ở mức xấu? Cùng tìm hiểu rõ trong bài viết dưới đây.
Thực trạng ô nhiễm không khí ở Việt Nam hiện nay
Theo báo cáo của IQAir, ô nhiễm không khí đang trở thành một trong những vấn đề môi trường nghiêm trọng nhất tại Việt Nam. Năm 2024, Việt Nam đứng thứ 23 thế giới và thứ 2 khu vực Đông Nam Á về mức độ ô nhiễm không khí. Nồng độ bụi mịn PM2.5 trung bình trên cả nước cao hơn nhiều lần so với ngưỡng khuyến nghị của WHO, cho thấy chất lượng không khí vẫn đang ở mức đáng lo ngại.
Bước sang năm 2025, tình trạng ô nhiễm không khí diễn biến phức tạp hơn tại các đô thị lớn. Chỉ tính riêng tháng 3/2025, Hà Nội nhiều thời điểm đã vươn lên nhóm thành phố ô nhiễm nhất thế giới theo thời gian thực.
Đến cuối năm 2025 và đầu 2026, thủ đô liên tục ghi nhận chỉ số AQI vượt ngưỡng 200, thậm chí có thời điểm chạm mức 230-278, thuộc nhóm rất xấu và gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.
Theo bảng xếp hạng chất lượng không khí toàn cầu cập nhật ngày 05/04/2026, Việt Nam hiện đứng thứ 18 trong danh sách các quốc gia có mức độ ô nhiễm không khí cao trên thế giới
Tại TP.HCM, chất lượng không khí cũng có dấu hiệu suy giảm rõ rệt khi nhiều ngày đầu năm 2026, AQI dao động quanh mức 140-180, thuộc nhóm xấu, đặc biệt tại các khu vực có mật độ giao thông cao và tốc độ đô thị hóa nhanh. Nhiều đô thị khác như Hải Phòng, Bắc Ninh hay Thái Nguyên cũng thường xuyên ghi nhận nồng độ PM2.5 cao gấp nhiều lần mức an toàn, cho thấy ô nhiễm không khí đã lan rộng trên phạm vi nhiều tỉnh thành.
Tại TP.HCM, tình trạng ô nhiễm không khí cũng đang diễn biến ngày càng phức tạp
10 nguyên nhân gây ô nhiễm không khí ở Việt Nam
Dưới đây là tổng hợp những nguyên nhân ô nhiễm không khí ở Việt Nam:
Khí thải từ phương tiện giao thông
Nhắc đến nguyên nhân ô nhiễm không khí ở Việt Nam, giao thông luôn là yếu tố được nhắc đến đầu tiên, đặc biệt tại Hà Nội và TP.HCM. Mật độ xe máy, ô tô cá nhân ngày càng tăng mạnh, trong khi hạ tầng chưa theo kịp khiến việc ùn tắc diễn ra thường xuyên vào giờ cao điểm. Quá trình đốt xăng, dầu từ hàng triệu phương tiện mỗi ngày thải ra lượng lớn PM2.5, CO, NO₂ và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, trực tiếp làm suy giảm chất lượng không khí đô thị.
Tình trạng ô nhiễm không khí do giao thông đang gia tăng mạnh tại các thành phố lớn ở Việt Nam, nhất là ở những khu vực có mật độ phương tiện dày đặc và thường xuyên ùn tắc
Tại TP.HCM, giao thông đường bộ đã được xác định là nguồn phát thải chính gây ô nhiễm không khí, vượt cả xây dựng và công nghiệp trong nhiều khu vực nội đô. Báo cáo năm 2025 cho thấy, thành phố đang chịu áp lực từ hơn 12 triệu phương tiện cơ giới, khiến nồng độ bụi mịn tăng mạnh ở các trục đường lớn và khu dân cư đông đúc.
Ở Hà Nội, tình trạng còn nghiêm trọng hơn vào mùa đông khi khí thải giao thông kết hợp hiện tượng nghịch nhiệt khiến bụi mịn bị giữ ở tầng thấp, làm thành phố thường xuyên lọt top ô nhiễm thế giới. IQAir cũng chỉ ra rằng khí thải xe máy và xe diesel là một trong những nguồn đóng góp PM2.5 lớn nhất tại thủ đô.
Hoạt động xây dựng và bụi công trình
Đô thị hóa diễn ra nhanh tại các thành phố lớn kéo theo hàng loạt dự án cao ốc, metro, đường vành đai, cầu vượt và khu dân cư mới. Bụi từ xi măng, cát đá, khoan cắt bê tông, phá dỡ công trình và vận chuyển vật liệu không xử lý tốt sẽ phát tán trực tiếp vào không khí.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn cuối 2025 – đầu 2026 là thời điểm cao điểm triển khai các công trình trọng điểm, kéo theo lượng lớn xe chở vật liệu và bụi đường tăng mạnh, đặc biệt tại Hà Nội. Đây là một trong những nguyên nhân ô nhiễm không khí ở Việt Nam tăng cao.
Khí thải từ khu công nghiệp và nhà máy
Sự phát triển của các khu công nghiệp, nhà máy xi măng, thép, hóa chất và nhiệt điện là động lực thúc đẩy kinh tế nhưng cũng là bài toán liên quan đến nguồn phát thải. Tại nhiều khu vực công nghiệp phía Bắc như Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên hay vùng ven TP.HCM, Đồng Nai… khí SO₂, NOx và bụi mịn từ hoạt động sản xuất có thể lan xa hàng chục km.
Khí thải từ khu công nghiệp và nhà máy là 1 trong những nguyên nhân ô nhiễm không khí ở Việt Nam
Đốt rơm rạ sau thu hoạch
Theo thống kê của Tạp chí Môi trường, mỗi năm Việt Nam có hơn 40 triệu tấn rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp bị đốt bỏ, phát sinh hàng trăm nghìn tấn bụi mịn PM2.5 cùng các khí như CO₂, NO₂ và SO₂. Lượng phát thải này không chỉ gây ô nhiễm nghiêm trọng tại khu vực nông thôn, ngoại ô mà còn lan rộng đến các đô thị lớn, làm gia tăng tình trạng mù khô và suy giảm chất lượng không khí theo mùa.
Theo IQAir, việc đốt rơm rạ sau thu hoạch là một trong những nguyên nhân khiến Hà Nội thường xuyên xuất hiện các đợt PM2.5 tăng đột biến theo mùa, nhất là vào thời điểm ít gió và có hiện tượng nghịch nhiệt.
Đốt rác thải sinh hoạt tự phát
Một nguồn ô nhiễm thường bị xem nhẹ là việc đốt rác ngoài trời ở khu dân cư, vùng ven đô hoặc bãi rác tự phát. Khi nhựa, túi nilon, cao su, vải vụn và rác hữu cơ bị đốt, chúng sinh ra bụi PM2.5, dioxin, furan và nhiều chất độc có khả năng gây ung thư. Đây là nguyên nhân khiến nhiều khu vực ngoại thành Hà Nội, TP.HCM hoặc các tỉnh vệ tinh thường có mùi khét và lớp sương mù quang hóa vào sáng sớm.
Việc đốt rác thải sinh hoạt tự phát cũng góp phần làm gia tăng ô nhiễm không khí
Hoạt động của làng nghề
Các làng nghề tái chế nhựa, giấy, kim loại, sản xuất gốm sứ hoặc đúc đồng là nguồn phát thải âm thầm nhưng rất đáng kể. Phần lớn cơ sở quy mô nhỏ vẫn sử dụng lò đốt thủ công, than đá hoặc dầu chất lượng thấp, tạo ra lượng lớn khói bụi và khí độc.
Nhà máy nhiệt điện than
Nhiệt điện than vẫn là một trong những nguồn cung điện chính tại Việt Nam. Quá trình đốt than phát thải lượng lớn SO₂, NOx, thủy ngân và bụi PM2.5, ảnh hưởng không chỉ khu vực lân cận mà còn lan theo gió đến các đô thị lớn.
Yếu tố thời tiết và nghịch nhiệt
Tại miền Bắc, hiện tượng nghịch nhiệt vào mùa đông khiến lớp không khí lạnh giữ bụi và khí thải ở gần mặt đất, không thể khuếch tán lên cao. Đây là lý do Hà Nội thường ô nhiễm nặng vào sáng sớm, đêm muộn và những ngày ít gió.
Thiếu mảng xanh đô thị
Cây xanh có vai trò hấp thụ bụi và khí độc, nhưng tốc độ bê tông hóa nhanh khiến diện tích cây xanh ở nhiều đô thị chưa đáp ứng nhu cầu. Điều này làm giảm khả năng tự thanh lọc của môi trường.
Ý thức bảo vệ môi trường
Thói quen sinh hoạt như đốt vàng mã, đốt rác, sử dụng bếp than tổ ong, không bảo dưỡng xe định kỳ hoặc xả thải không kiểm soát. Những hành vi nhỏ nhưng diễn ra trên diện rộng sẽ cộng hưởng thành áp lực lớn lên bầu không khí.
Việc một bộ phận người dân chưa thực sự nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cũng là nguyên nhân khiến tình trạng ô nhiễm không khí ngày càng nghiêm trọng
Hậu quả ô nhiễm không khí đến sức khỏe
Ô nhiễm không khí gây tác động trực tiếp và lâu dài lên sức khỏe con người, trong đó bụi mịn PM2.5 là tác nhân nguy hiểm nhất vì có khả năng đi sâu vào phế nang và thậm chí xâm nhập vào máu.
Đối với trẻ em, việc tiếp xúc thường xuyên với không khí ô nhiễm có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của phổi, làm tăng nguy cơ hen suyễn, viêm phế quản và các bệnh hô hấp mãn tính khi trưởng thành. Đây là nhóm đối tượng dễ tổn thương vì hệ miễn dịch và hô hấp chưa hoàn thiện.
Ở người lớn, bụi mịn liên quan chặt chẽ đến nguy cơ đột quỵ, bệnh tim mạch, tăng huyết áp và ung thư phổi. Khi các hạt siêu mịn đi vào máu, chúng có thể gây viêm toàn thân, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và suy giảm tuổi thọ.
Tình trạng ô nhiễm không khí tại Việt Nam đang gây ra những thiệt hại rất lớn, không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn tạo áp lực lớn lên nền kinh tế. Chi phí y tế gia tăng, năng suất lao động suy giảm, hoạt động du lịch bị ảnh hưởng, cùng với các khoản chi cho biện pháp phòng tránh như máy lọc không khí, khẩu trang y tế hay bảo trì cơ sở hạ tầng đều đang trở thành gánh nặng ngày càng rõ rệt.
Giải pháp ô nhiễm không khí
Để xử lý tận gốc tình trạng ô nhiễm không khí, Việt Nam cần kết hợp đồng bộ giữa giải pháp quản lý nguồn thải, công nghệ quan trắc và thay đổi thói quen sinh hoạt của cộng đồng. Dưới đây là những giải pháp trọng tâm đang được Chính phủ ưu tiên triển khai:
- Kiểm soát khí thải từ phương tiện giao thông bằng việc kiểm định khí thải xe máy, ô tô đang lưu hành, tại Hà Nội và TP.HCM. Song song đó là lộ trình loại bỏ xe cũ nát, xe diesel đời thấp và khuyến khích chuyển sang xe điện, xe hybrid.
- Phát triển giao thông công cộng và hạ tầng xanh, mở rộng metro, xe buýt điện, xe buýt nhanh BRT và hệ thống trạm sạc giảm phụ thuộc vào xe cá nhân.
- Siết chặt bụi từ công trình xây dựng, phải che chắn kín, phun nước giảm bụi, vệ sinh xe chở vật liệu trước khi ra đường và xử lý nghiêm tình trạng đổ thải không đúng quy định.
- Kiểm soát khí thải khu công nghiệp và nhà máy xi măng, thép, hóa chất, nhiệt điện lắp đặt hệ thống lọc bụi tĩnh điện, quan trắc khí thải tự động và kết nối dữ liệu với cơ quan môi trường. Đồng thời thúc đẩy chuyển đổi sang năng lượng sạch, giảm phụ thuộc nhiệt điện than.
- Khuyến khích người dân tái sử dụng rơm rạ làm phân bón hữu cơ, trồng nấm, thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu sinh khối thay vì đốt ngoài trời. Đây là giải pháp rất quan trọng với Hà Nội và các tỉnh Đồng bằng sông Hồng vào mùa gặt.
- Tăng cường thu gom rác đúng giờ, xử phạt hành vi đốt rác ngoài trời tại khu dân cư và ngoại thành giúp giảm phát thải bụi mịn PM2.5 cùng các chất cực độc như dioxin và furan.
- Ứng dụng công nghệ quan trắc và cảnh báo sớm đo AQI tại Hà Nội và các tỉnh lân cận, kết hợp mô hình dự báo chất lượng không khí 48 giờ đến 5-7 ngày.
- Tăng mật độ cây xanh, công viên trong nội đô giúp hấp thụ bụi mịn, giảm hiệu ứng bê tông hóa và cải thiện vi khí hậu.
- Nâng cao ý thức cộng đồng, hạn chế đốt vàng mã, không sử dụng bếp than tổ ong, bảo dưỡng xe định kỳ, ưu tiên phương tiện công cộng và phân loại rác đúng cách.
- Tăng phối hợp liên vùng và liên ngành để kiểm soát các nguồn được xác định là nguyên nhân gây ô nhiễm không khí. Chính phủ hiện đang xây dựng Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý chất lượng không khí giai đoạn 2026-2030 theo hướng này.
Chung tay bảo vệ môi trường và nâng cao ý thức trong sinh hoạt hằng ngày chính là giải pháp thiết thực giúp cải thiện chất lượng không khí và xây dựng môi trường sống trong lành hơn
Trên đây là tổng hợp những nguyên nhân ô nhiễm không khí ở Việt Nam cũng như đề cập đến những hậu quả, giải pháp khắc phục nhằm giảm thiểu tình trạng ô nhiễm gây thiệt hại lớn đến kinh tế cũng như sức khỏe con người. Hy vọng với những thông tin trong bài viết, bạn đã có cái nhìn rõ hơn về thực trạng, hiểu được đâu là những “thủ phạm” chính khiến chất lượng không khí ngày càng suy giảm, từ đó chủ động áp dụng các giải pháp phù hợp trong sinh hoạt hằng ngày cũng như nâng cao ý thức bảo vệ môi trường.
